LUDWICZAK, ANTONI - ksiądz urodzony 16 maja 1878 r. w Kostrzynie Wlkp., zginął 17 czerwca 1942 r. w Hartheim koło Linzu. Był synem Jana i Salonki /z Pawelów/, absolwent Gimnazjum Marii Magdaleny w Poznaniu, Seminarium Duchownego w Poznaniu i Gnieźnie. Święcenia kapłańskie przyjął w Gnieźnie, w dniu 15 grudnia 1903 roku.
    W Lubaszu k/Czarnkowa /pierwszy wikariat/, rozpoczął działalność społeczną, mającą na celu szerzenie oświaty wśród parafian. Z jego inicjatywy i pod jego nadzorem powstała dla potrzeb mieszkańców biblioteka, a następnie jedna z pierwszych /w TCL/, czytelni czasopism. Był inspiratorem strajku szkolnego w Lubaszu /1907/. W czasie wikariatu ostrzeszewskiego /01 marca 1908 - 15 lutego 1910/, poświęcił się pracy dla Towarzystwa Czytelni Ludowych i zorganizował bibliotekę dla wszystkich mieszkańców, przekonując o konieczności połączenia księgozbiorów należących do różnych organizacji. Do 19 kwietnia 1910 r. pełnił funkcję prezesa powiatowego TCL, organizując do tego czasu 19 bibliotek. 5 i 6 października 1909 r. uczestniczył w Poznaniu w pierwszym sejmiku oświatowym TCL, gdzie zgłosił wniosek polepszenia i ściślejszej organizacji bibliotek zakładanych na wychodźstwie oraz wniosek przeprowadzenia odpowiedniej selekcji książek dla dzieci /tak aby w bibliotekach TCL-u znajdowały się książki bogato ilustrowane/. Od roku 1910 ks. A. Ludwiczak przebywał w Ostrowie Wlkp., gdzie założył pismo "Przyjaciel Dzieci" oraz zaangażował się w prowadzenie jordanowskich ogródków dziecięcych. Organizował dla młodzieży tajne nauczanie języka polskiego i historii oraz założył tajne Towarzystwo Tomasza Zana. Na drugim sejmiku oświatowym TCL-u w Poznaniu /7-8 listopada 1910 r./, zgłosił wniosek ożywienia czytelnictwa poprzez usprawnienie działania bibliotek i czytelni aby nadać im jednolity charakter. Od 1 stycznia 1912 roku ks. Ludwiczak objął funkcję sekretarza generalnego TCL w Poznaniu. 01 września 1912 r. na zebraniu bibliotekarzy powiatu szamotulskiego w Pniewach, określił zaszczytną misję bibliotekarzy w warunkach zaborów. Także w Pniewach założył przy parafii bibliotekę, w dniach 6-8 grudnia 1913 r. zorganizował pierwszą polską wystawę książek, cieszącą się bardzo dużym zainteresowaniem. Corocznie organizował szkolenia bibliotekarzy w Szamotułach i Międzychodzie, proponował bibliotekarzom nowe formy reklamy bibliotek TCL i obsługi wypożyczalni dziecięcych. 27 czerwca 1912 r. na II Zjeździe Bibliotekarzy Powiatowych wygłosił referat "Praca bibliotekarska w Stanach Zjednoczonych Północnej Ameryki".
    Na łamach Przeglądu Oświatowego w latach 1912-14, napisał artykuły fachowe - stanowiące vademecum wiedzy bibliotekarza nt. wypożyczania, katalogowania i statystyki bibliotecznej. W latach 1915-1932 napisał jeszcze ponad 20 artykułów na fachowe tematy bibliotekarskie, w tym trzy dotyczące obsługi bibliotek szkolnych i czytelni dla dzieci. W artykułach powoływał się na osiągnięcia bibliotekarstwa angielskiego, amerykańskiego, francuskiego, czeskiego i niemieckiego. Od roku 1914 był członkiem zwyczajnym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu. Po zakończeniu I wojny światowej nakreślił zadania TCL-u w wolnej ojczyźnie oraz rozpoczął bardzo aktywną działalność polityczną. 24 kwietnia 1919 r. został prezesem Narodowego Stronnictwa Ludowego. 01 czerwca 1919 r. został wybrany posłem na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej. Jeszcze w roku 1919 organizował biblioteki na Warmii w ramach Warmińskiego Komitetu Plebiscytowego. 02 maja 1920 r. zorganizował w Poznaniu w Teatrze Wielkim koncert, którego celem było przyjście z pomocą materialną rodakom Warmii, Mazur i ziem nadwiślańskich. W listopadzie 1919 zorganizował dla ślązaków kurs bibliotekarski w Biedrusku k/Poznania. W roku 1921 wycofał się z pracy politycznej i założył pierwszy Uniwersytet Ludowy TCL-u w Dalkach /4 października/. Uniwersytet przyjmował młodzież /głównie rolników i rzemieślników/, z Polski a także zza granicy, posiadał bogatą bibliotekę naukową i beletrystyczną. W czytelni znajdowały się dzienniki stołeczne oraz 8 regionalnych a także czasopisma rolnicze. W przerwach między kursami ks. A. Ludwiczak organizował w Dalkach szkolenia bibliotekarskie. Funkcję dyrektora pełnił do 30 marca 1938 r. W międzyczasie udzielał się w pracach koła poznańsko - pomorskiego Związku Bibliotekarzy Polskich /ZBP/ i w Towarzystwie Bibliofilów Polskich /TBP/. W latach 1926-29 na kolejnych zjazdach ZBP i TOP wygłosił szereg odczytów nt. statystyki i kształcenia bibliotekarzy. Od 01 lipca 1938 r. został powołany na stanowisko proboszcza parafii w Chełmcach pcw. inowrocławski. 02 listopada 1939 roku został aresztowany przez gestapo. Więziony był kolejno w Inowrocławiu, Kwieciu. Górnej Grupie i Gdańsku. Następnie został zesłany do obozów koncentracyjnych w: Stutthofie, Sachsenahausen i Dachau, 17 czerwca 1942 r. zginął w komorze gazowej w Hartheim koło Linzu. Za wybitne osiągnięcia ks. Antoni Ludwiczak był odznaczony: Krzyżem Niepodległości, Krzyżem Oficerskim "Polska Odrodzona", Złotym i dwukrotnie Brązowym Krzyżem Zasługi.
    Tekst: Janusz Ambroży

Urząd Miejski w Gnieźnie

Realizacja: IDcom-web.pl

Zdjęcia: Jerzy Andrzejewski oraz Archiwum UM