DZIERZGOWSKI, MIKOŁAJ - ur. ok. 1490 w zamożnej rodzinie szlacheckiej z okolic Przasnysza na Mazowszu jako syn kasztelana ciechanowskiego Pomścibora i Katarzyny Wilkanowskiej. W 1514, już jako kanonik warszawski, zapisał się na studia na UJ. Stopnia naukowego nie uzyskał. W 1518 został notariuszem w kancelarii królewskiej i związał się ze stronnictwem prymasa J. Łaskiego.
    Wkrótce otrzymał kanonikat, a w 1538 dziekanię płocką. W końcu 1539 przebywał we Włoszech i zapewne w Padwie słuchał wykładów. W 1541 został kanonikiem gnieźnieńskim i bpem chełmskim, na sejmie 1542 mógł więc wystąpić jako stronnik obozu narodowego i poprzeć program polityczny swego protektora Piotra Gamrata. W 1543 otrzymał biskupstwo kujawskie, a 20 X 1545 arcybiskupstwo gnieźnieńskie, po śmierci Gamrata.
    19 II 1546 odbył się ingres do Gniezna, skąd niebawem wyjechał do Krakowa, w celu wysłania posłów na sobór trydencki (zwołał w tej sprawie synod w Łęczycy we wrześniu 1547). Na sejmie krakowskim 1545-46 był przywódcą obozu narodowego i żywo zajmował się sprawą niebezpieczeństwa ze strony Turcji. W końcu kwietnia 1548 zwołał do Gniezna zjazd senatorów wlkp. przeciwnych małżeństwu Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną.
    Był największym przeciwnikiem króla na sejmie piotrkowskim, demonstracyjnie opuścił obrady i został owacyjnie powitany pod Poznaniem przez szlachtę wlkp. Następnie powoli zmieniał swoje stanowisko, widząc możliwość pozyskania króla dla reform skarbowych i walki z heretykami. W grudniu 1550 uzyskał przywilej upoważniający go do zwalczania reformacji. Wszczął szereg procesów o herezję, co utrudniało mu  realizowanie głoszonego jednocześnie programu walki o egzekucję dóbr oraz podatków na cele wojskowe.
    Zajął się m.in. zbliżeniem do ostatniego katolickiego bpa lubuskiego Jana Hornberga, wydaniem Confessio fidei Hozjusza i projektem założenia stałego skarbu. Pod wpływem Hozjusza zakazał rozpowszechniania dzieła A. Frycza-Modrzewskiego O naprawie Rzeczypospolitej. Mimo ogromnego niezadowolenia obozu egzekucyjnego uzyskał od króla 4 edykty przeciwko heretykom i odroczenie żądań egzekucjonistów.
    Był człowiekiem swej epoki. Rozbudował zamek w Łowiczu i utrzymywał tam ogromny dwór. Pomagał ubogiej młodzieży odbywać studia we Włoszech. Troszczył się o sprawy wydawnicze, opiekował wieloma pisarzami. Zajmował się żywo sprawami gosp. arcybiskupstwa, dbał o uposażenie katedry gnieźnieńskiej, przekazując jej Wieluń i 16 wsi z obowiązkiem opieki nad kościołem katedralnym. Poświęcał się również akcjom dobroczynnym. Zmarł w Łowiczu 18 I 1559 i został pochowany w katedrze gnieźnieńskiej w renesansowym grobowcu, który wykonał za jego życia prawdopodobnie H. Canavesi.
    Tekst: Wielkopolski Słownik Biograficzny, PWN, 1981, Maria Topolska.

Urząd Miejski w Gnieźnie

Realizacja: IDcom-web.pl

Zdjęcia: Jerzy Andrzejewski oraz Archiwum UM